Quen foi o Mestre Mateo?
O escultor e arquitecto que asinou o Pórtico da Gloria en 1188 dá nome á nosa asociación. Isto é o que sabemos del e o que aínda segue sendo un misterio.
Na entrada da catedral de Santiago hai un nome gravado en pedra. No lintel do Pórtico da Gloria, unha inscrición latina conta que o 1 de abril de 1188 o mestre Mateo colocou os lintes das portas principais da igrexa de Santiago, e que fora el quen dirixira a obra daqueles pórticos «desde os seus alicerces». Poucos artistas da Idade Media deixaron a súa sinatura nunha obra. Esta é tamén a orixe do nome da nosa asociación.
Un home do que sabemos pouco
Do Mestre Mateo coñecemos sobre todo a obra. Non sabemos onde naceu, nin onde aprendeu o oficio, nin cando morreu. O primeiro documento seguro é de 1168: o 23 de febreiro dese ano, o rei Fernando II de León concedeulle unha pensión vitalicia de dúas marcas de prata á semana para que puidese dedicarse á obra da catedral. Un privilexio así só se lle daba a un mestre de prestixio recoñecido.
Desde entón, a documentación permite seguir o seu traballo en Compostela durante décadas, ata a consagración da catedral en 1211. O seu nome aínda aparece en documentos de comezos do século XIII. Despois, a súa pegada pérdese.
O Pórtico da Gloria
O encargo de Mateo era rematar a catedral polo oeste, onde o terreo baixa en pendente. Para salvar o desnivel construíu primeiro unha cripta, a chamada Catedral Vella, e sobre ela levantou o pórtico e a tribuna. Tamén deseñou o coro de pedra dos cóengos, que ocupaba boa parte da nave central. Foi desmontado a comezos do século XVII, e algunhas das súas pezas pódense ver hoxe no Museo da Catedral.
O Pórtico ten tres arcos, un por cada nave da igrexa. No central, Cristo en maxestade amosa as chagas da Paixón, rodeado dos catro evanxelistas e de anxos que levan os instrumentos do martirio. Na columna central, o parteluz, Santiago recibe sentado os peregrinos, sobre unha árbore de Xesé que narra a xenealoxía de Cristo. Nas columnas laterais están os apóstolos e os profetas. Entre eles, Daniel sorrí: é unha das figuras máis queridas da escultura románica. Os arcos dos lados representan o Antigo Testamento e o Xuízo Final.
Na súa orixe, o Pórtico era a fachada exterior da catedral e estaba policromado. No século XVIII quedou detrás da fachada barroca do Obradoiro, que o protexeu da intemperie e o converteu nun vestíbulo.
Os músicos de pedra
No arco central sentan os vinte e catro anciáns do Apocalipse. Cada un leva un instrumento musical e moitos parecen conversar entre eles mentres o afinan. Hai fídulas, arpas, salterios e laúdes, e no centro un organistrum, unha especie de zanfona grande que tocan dous anciáns á vez.
Os instrumentos están esculpidos con tanto detalle que son unha das fontes máis importantes para coñecer a música medieval. Investigadores e luthiers usáronos como modelo para reconstruír instrumentos que xa non existían. Para unha asociación que ten a música no centro do seu traballo, este coro de pedra é unha referencia constante.
O Santo dos Croques
Detrás do parteluz, de cara ao altar, hai unha pequena figura axeonllada. A tradición di que é un autorretrato do Mestre Mateo. Durante xeracións, os estudantes daban coa cabeza contra ela («croques») coa esperanza de que lles pegase un pouco do seu talento. Os historiadores discuten se a figura representa de verdade o mestre, pero a tradición quedou.
Tamén era costume poñer a man sobre a árbore de Xesé do parteluz. Despois de séculos de peregrinos, os dedos deixaran un oco na pedra. Hoxe as dúas figuras están protexidas e xa non se poden tocar.
A restauración
Entre 2008 e 2018 o Pórtico foi restaurado en profundidade. Os traballos limparon séculos de sucidade e humidade e recuperaron parte da policromía orixinal, que permite imaxinar como o viron os primeiros peregrinos: un pórtico de cores, moito máis vivo do que pensabamos.
Por que o seu nome
O Mestre Mateo dirixiu un obradoiro onde traballaban xuntos canteiros, escultores, pintores e mestres de obra. A súa obra une arquitectura, escultura e música, e leva máis de oito séculos recibindo xente de todo o mundo. Para unha asociación que traballa co patrimonio, a música e a edición, é un bo modelo.
Pódese ler máis sobre el na súa ficha do Compendio da cultura galega, e sobre a catedral na Ruta do patrimonio sacro.
