O carro e o home: a vida do labrego ao paso dos bois

Durante séculos, en Galicia, case todo o que a terra daba pasou por riba dun carro: o toxo e o estrume, a herba e a palla, o centeo e as patacas, a leña, a pedra e o viño. Tirado por un xugo de vacas ou de bois, o carro do país marcou o ritmo do traballo, mediu os camiños e encheu as corredoiras dun son inconfundible. Unha película de doce minutos, O carro e o home, rodada en 1940 polo cineasta Antonio Román co etnógrafo Xaquín Lorenzo, «Xocas», conta a súa vida como se fose a dunha persoa. É, ao mesmo tempo, un dos grandes documentos da cultura do labrego galego.

Unha película de dez días

En 1939, Xaquín Lorenzo e Antonio Román, os dous ourensáns, acordaron facer un documental etnográfico sobre o carro; o título de traballo era Biografía del carro. Rodárono durante dez días do verán de 1940 en Lobeira, na Baixa Limia, arredor de Facós, a aldea onde Xocas pasara longas tempadas na casa da súa avoa. Con eles estaba Carlos Serrano de Osma, axudante de dirección e colaborador. Os actores non eran actores: eran os veciños e amigos de Xocas, que fixeron diante da cámara o que facían todos os días.

A historia da película é case tan novelesca coma a do carro. Román enviou o copión a Xaquín Lorenzo, que o gardou no Museo de Ourense, e durante anos pensouse que era o único que quedaba. En 1945, Serrano de Osma presentou unha versión á censura en nome da produtora PACE, con música folclórica galega e unha voz en off máis neutra. En 1980, o cineasta Eloy Lozano recuperou aquel copión e, coa colaboración do Museo do Pobo Galego, fixo a versión que hoxe coñecemos: respectou a montaxe orixinal, engadiu música clásica e a voz do propio Xocas, que escribiu e leu o texto. A Filmoteca de Galicia dixitalizouna en 4K a partir dos materiais en 35 mm que conserva.

A biografía dun carro

A película segue o carro desde antes de nacer. Os homes soben ao monte co machado e escollen o carballo; a madeira baixa á aldea e o carpinteiro, no eido, vai dando forma ao chedeiro, ao eixe e ás rodas, peza a peza, coa machada, a serra e a goiva. Cando o carro está feito, chega a xunguida: as vacas, o xugo, a chavella. E comeza unha vida de traballo que é a vida da casa.

Anatomía do carro do país

O carro galego é unha máquina de madeira de enorme sabedoría. Ten dúas partes que se poden separar: o chedeiro, a caixa onde vai a carga, e o rodado, o eixe coas dúas rodas. A peza mestra do chedeiro é a cabezalla, unha viga de carballo que percorre o carro de atrás a diante e sae cara ao xugo; as chedas forman os laterais e, en moitas comarcas, pechan cara a diante en forma de proa, o que se chama chedeiro oxival. Por riba van os tesoiros, as travesas, e nos bordos érguense os fueiros, as estacas que suxeitan a carga.

A singularidade está no rodado: o eixe vai fixo ás rodas e xira con elas, como no plaustrum romano, do que o carro do país é descendente directo. Cada roda é maciza e está feita de tres pezas principais: o mión, a táboa central onde encaixa o eixe, e as dúas cambas laterais, unidas por relas e protexidas por un aro de ferro, o baldón. Os ocos entre as cambas e o mión aliviaban o peso. O eixe xira encaixado entre as treitoiras, que o suxeitan baixo o chedeiro. As madeiras escollíanse con coidado: carballo para a cabezalla, as chedas e as rodas; freixo ou amieiro para o eixe; salgueiro, buxo ou bidueiro para as pezas menores.

Non é un invento de onte. Na estela da Pedra Alta, en Castrelo do Val (Ourense), datada entre o 1200 e o 1000 antes de Cristo, xa aparece un carro: é o primeiro documentado en Galicia.

O canto do carro

O carro galego canta. O roce do eixe nas treitoiras produce un chío longo e agudo que se oía a quilómetros e que para o labrego era motivo de orgullo: un carro que cantaba ben era un carro cargado, e cada carreteiro coñecía o seu. Para afinalo apertábanse ou afrouxábanse as treitoiras, ou mollábase o eixe no río; as cantigas populares discuten que madeira o fai cantar mellor, se o carballo, o freixo, o amieiro ou o bidueiro. O canto tiña tamén unha función práctica: avisaba nas corredoiras estreitas, onde dous carros non podían cruzarse, e animaba o paso dos bois.

Aos viaxeiros estranxeiros, coma George Borrow ou Dembowski, aquel chío parecíalles insoportable. O hispanista inglés Aubrey F. G. Bell contaba que, ao atravesar as vilas, os labregos estaban obrigados por lei a calar as rodas con xabón.

O ano do labrego

Na película o carro é o fío, pero o tema é o labrego e o seu ano. Vemos a colleita do centeo, os mollos cargados ata o alto, e a malla na eira, co golpe compasado dos mallos: un traballo que se facía en común, coa axuda dos veciños, e que remataba en festa. Vemos o carro no monte, polo toxo e o mato que despois serían cama para o gando e estrume para a terra, nun ciclo onde nada se perdía. E vemos o liño: as mulleres espadelándoo, fiándoo e tecéndoo no tear da casa, a outra metade do traballo labrego, a que case nunca aparecía nas fotografías.

O mundo que retrata Xocas era un mundo de interdependencia: a casa, a terra, o monte comunal e o gando formaban un sistema, e a aldea funcionaba como unha comunidade de traballo. O carro, que se facía cos veciños e servía a toda a casa durante xeracións, era o seu símbolo.

A fin dun mundo

A película remata coma unha vida: o eixe rompe, o carro xa non serve, e o chedeiro acaba pendurado na parede, vello e baleiro. Nas décadas seguintes, a escena repetiuse en toda Galicia: primeiro chegou o carretón e despois o tractor. Do carro do país quedan os recordos, os museos e algunhas festas, coma o Folión de Carros de Chantada, que cada ano, a noite do sábado anterior ao cuarto domingo de agosto, enche as rúas de carros convertidos en escenarios da vida tradicional. É Festa de Interese Turístico de Galicia desde 2002 e foi declarado Ben de Interese Cultural en 2019.

Xaquín Lorenzo, «Xocas»

Xaquín Lorenzo Fernández (Ourense, 1907 – Lobeira, 1989) foi etnógrafo, arqueólogo e profesor, membro do Seminario de Estudos Galegos e próximo ao Grupo Nós de Risco, Otero Pedrayo e Cuevillas. Percorreu Galicia durante máis de vinte anos para escribir Etnografía. Cultura material, o volume da Historia de Galiza dirixida por Otero Pedrayo (1962), e dedicou ao carro estudos fundamentais. Foi un dos promotores do Museo do Pobo Galego, creado en 1976, que chegou a presidir. A Real Academia Galega dedicoulle o Día das Letras Galegas de 2004. Antonio Román (Ourense, 1911 – 1989) faría despois unha longa carreira no cine español, con títulos coma Los últimos de Filipinas; O carro e o home é, con todo, a súa obra máis próxima á terra.

Ficha e créditos

O carro e o home · Dirección: Antonio Román · Guión: Xaquín Lorenzo e Antonio Román · Axudante de dirección e colaborador: Carlos Serrano de Osma · Montaxe: Antonio Román e Carlos Serrano de Osma · Narración: Xaquín Lorenzo · Rodaxe: Lobeira (Ourense), verán de 1940 · Versión sonora: 1980 (Eloy Lozano, coa colaboración do Museo do Pobo Galego) · Branco e negro, 12 min.

Dixitalización en 4K realizada pola Filmoteca de Galicia (Axencia Galega das Industrias Culturais, Xunta de Galicia) a partir dos materiais en 35 mm que conserva, cofinanciada pola Unión Europea a través do FEDER. O vídeo reprodúcese desde YouTube; os dereitos pertencen aos seus titulares. As imaxes deste artigo son fotogramas da película, reproducidos a título de cita para o seu comentario e análise. O debuxo da anatomía do carro é orixinal da Asociación Cultural Mestre Mateo.

Fontes: Filmoteca de Galicia, ficha de O carro e o home; Deputación de Pontevedra, «Letras Galegas: Xaquín Lorenzo»; Museo da Limia, «Xaquín Lorenzo Fernández (Xocas)»; Play-Doc, retrospectiva Tony Román; tecnoloxia.com, «O carro galego»; Sociedade Columba, «O carro do país»; Amigos do Folión, «Carro: o orgullo».