O carro e o home: nekazari galiziarraren bizitza idien erritmoan

Mendeetan zehar, Galizian, lurrak ematen zuen ia guztia gurdi baten gainean ibili zen: ota eta simaurra, belarra eta lastoa, zekalea eta patatak, egurra, harria eta ardoa. Behi edo idi pare batek tiraturik, carro do país delakoak, herriko gurdiak, lanaren erritmoa ezartzen zuen, bideak neurtzen zituen eta bidezidorrak soinu berezi batez betetzen zituen. Hamabi minutuko film batek, O carro e o home («Gurdia eta gizona»), Antonio Román zinemagileak Xaquín Lorenzo «Xocas» etnografoarekin 1940an filmatuak, gurdiaren bizitza kontatzen du, pertsona batena balitz bezala. Aldi berean, Galiziako nekazari-kulturaren dokumentu handienetako bat da.

Hamar eguneko filma

1939an, Xaquín Lorenzok eta Antonio Románek, biak ourensetarrak, gurdiari buruzko dokumental etnografiko bat egitea erabaki zuten; lan-izenburua Biografía del carro zen. 1940ko udan, hamar egunetan filmatu zuten Lobeiran, Baixa Limian, Facós inguruan: Xocasek amonaren etxean denboraldi luzeak igaro zituen herrixkan. Haiekin zegoen Carlos Serrano de Osma, zuzendari-laguntzaile eta kolaboratzailea. Aktoreak ez ziren aktoreak: Xocasen auzokideak eta lagunak ziren, egunero egiten zutena kameraren aurrean egin zutenak.

Filmaren istorioa gurdiarena bezain nobelaskoa da ia. Románek lan-kopia Xaquín Lorenzori bidali zion, eta hark Ourenseko Museoan gorde zuen; urte askoan uste izan zen hura zela geratzen zen bakarra. 1945ean, Serrano de Osmak bertsio bat aurkeztu zion zentsurari PACE ekoiztetxearen izenean, Galiziako folk-musikarekin eta off-ahots neutroago batekin. 1980an, Eloy Lozano zinemagileak lan-kopia hura berreskuratu zuen eta, Museo do Pobo Galegoren laguntzaz, gaur ezagutzen dugun bertsioa egin zuen: jatorrizko muntaketa errespetatu zuen, eta musika klasikoa eta Xocasen beraren ahotsa gehitu zizkion; testua berak idatzi eta irakurri zuen. Filmoteca de Galiciak 4K bereizmenean digitalizatu du, gordetzen dituen 35 mm-ko materialetatik abiatuta.

Gurdi baten biografia

Filmak gurdia jarraitzen du jaio aurretik. Gizonak aizkorarekin mendira igotzen dira eta haritza aukeratzen dute; egurra herrixkara jaisten da, eta arotzak, etxe aurrean, chedeiroa (gurdi-oholtza), ardatza eta gurpilak moldatzen ditu, piezaz pieza, aizkoltxo, zerra eta gubiarekin. Gurdia egina dagoenean, uztartzeko unea iristen da: behiak, uztarria, ziria. Eta lanezko bizitza bat hasten da, etxearen bizitza bera dena.

Herriko gurdiaren anatomia

Galiziako gurdia jakinduria handiko egurrezko makina da. Bereiz daitezkeen bi zati ditu: chedeiroa, karga daraman kutxa, eta rodadoa, ardatza bi gurpilekin. Chedeiroaren pieza nagusia cabezalla da, atzetik aurrera gurdia zeharkatzen duen eta uztarrirantz irteten den haritzezko habe bat; chedek alboak osatzen dituzte eta, eskualde askotan, aurrealdean ixten dira branka baten moduan (chedeiro oxival deritzona). Gainean tesoiroak doaz, zeharkako habeak, eta ertzetan fueiroak altxatzen dira, karga eusten duten zutoinak.

Berezitasuna gurpil-multzoan dago: eixe edo ardatza gurpilei finkatuta doa eta haiekin batera biratzen da, plaustrum erromatarrean bezala; Galiziako gurdia haren ondorengo zuzena da. Gurpil bakoitza trinkoa da eta hiru pieza nagusiz egina dago: mión, ardatza sartzen den erdiko ohola, eta alboko bi camba, relek lotuak eta burdinazko uztai batek babestuak, baldón izenekoak. Cambaren eta mionaren arteko hutsuneek gurpila arintzen zuten. Ardatza treitoiren artean biratzen da; haiek eusten diote chedeiroaren azpian. Egurrak arretaz aukeratzen ziren: haritza cabezallarako, chedetarako eta gurpiletarako; lizarra edo haltza ardatzerako; sahatsa, ezpela edo urkia pieza txikietarako.

Ez da atzoko asmakizuna. Castrelo do Valeko (Ourense) Pedra Altako hilarrian, K.a. 1200 eta 1000 urteen artekoan, gurdi bat agertzen da jada: Galizian dokumentatutako lehena da.

Gurdiaren kantua

Galiziako gurdiak kantatu egiten du. Ardatzak treitoiren kontra egiten duen marruskadurak kirrinka luze eta zorrotza sortzen du, kilometroetara entzuten zena, eta nekazariarentzat harrotasun-iturri zena: ondo kantatzen zuen gurdia gurdi kargatua zen, eta gurdizain bakoitzak berea ezagutzen zuen. Afinatzeko, treitoirak estutu edo lasaitu egiten ziren, edo ardatza ibaian bustitzen zen; herri-kantek eztabaidatzen dute zein egurrek kantarazten duen hobeto, haritzak, lizarrak, haltzak ala urkiak. Kantuak funtzio praktikoa ere bazuen: bi gurdi elkarrekin pasatu ezin ziren bidezidor estuetan abisua ematen zuen, eta idiei pausoa bizkortzen zien.

Atzerriko bidaiariei, hala nola George Borrowri edo Dembowskiri, kirrinka hura jasanezina iruditzen zitzaien. Aubrey F. G. Bell hispanista ingelesak kontatzen zuen herriguneak zeharkatzean nekazariak legez behartuta zeudela gurpilak xaboiz isilarazera.

Nekazariaren urtea

Filmean gurdia haria da, baina gaia nekazaria eta haren urtea dira. Zekale-uzta ikusten dugu, goraino kargatutako azaoak, eta malla, larrainean egiten zen mailaketa, mailuen kolpe erritmikoarekin: elkarrekin egiten zen lana, auzokideen laguntzaz, eta jaiarekin amaitzen zena. Gurdia mendian ikusten dugu, ota eta sasia biltzen, gero abereentzako ohe eta lurrarentzako simaur bihurtuko zirenak, ezer galtzen ez zen ziklo batean. Eta lihoa ikusten dugu: emakumeak hura txarrantxatzen, iruten eta etxeko ehungailuan ehuntzen; nekazari-lanaren beste erdia, argazkietan ia inoiz agertzen ez zena.

Xocasek erretratatzen duen mundua elkarren mendeko mundua zen: etxeak, lurrak, herri-mendiak eta abereek sistema bat osatzen zuten, eta herrixka lan-komunitate gisa aritzen zen. Gurdia, auzokideekin egina eta etxe osoari belaunaldiz belaunaldi zerbitzatzen ziona, haren ikurra zen.

Mundu baten amaiera

Filma bizitza bat bezala amaitzen da: ardatza hautsi egiten da, gurdiak ez du gehiago balio, eta chedeiroa hormatik zintzilik geratzen da, zahar eta hutsik. Hurrengo hamarkadetan, eszena Galizia osoan errepikatu zen: lehenik carretóna iritsi zen, eta gero traktorea. Herriko gurditik oroitzapenak, museoak eta jai batzuk geratzen dira, hala nola Chantadako Folión de Carros: urtero, abuztuko laugarren igandearen aurreko larunbat gauean, kaleak bizimodu tradizionaleko eszenatoki bihurtutako gurdiz betetzen ditu. 2002tik Galiziako Interes Turistikoko Jaia da, eta 2019an Kultura Intereseko Ondasun izendatu zuten.

Xaquín Lorenzo, «Xocas»

Xaquín Lorenzo Fernández (Ourense, 1907 – Lobeira, 1989) etnografoa, arkeologoa eta irakaslea izan zen, Seminario de Estudos Galegoseko kidea eta Risco, Otero Pedrayo eta Cuevillasen Nós Taldetik hurbilekoa. Hogei urte baino gehiagoz ibili zen Galizian zehar Etnografía. Cultura material idazteko, Otero Pedrayok zuzendutako Historia de Galizaren liburukia (1962), eta oinarrizko azterlanak eskaini zizkion gurdiari. Museo do Pobo Galego sortu zutenetako bat izan zen (1976), eta presidente ere izan zen. Real Academia Galegak 2004ko Galiziako Letren Eguna eskaini zion. Antonio Románek (Ourense, 1911 – 1989) ibilbide luzea egin zuen gero Espainiako zineman, Los últimos de Filipinas bezalako filmekin; hala ere, O carro e o home da lurrari hurbilen dagoen haren lana.

Fitxa eta kredituak

O carro e o home · Zuzendaritza: Antonio Román · Gidoia: Xaquín Lorenzo eta Antonio Román · Zuzendari-laguntzaile eta kolaboratzailea: Carlos Serrano de Osma · Muntaketa: Antonio Román eta Carlos Serrano de Osma · Narrazioa: Xaquín Lorenzo · Filmaketa: Lobeira (Ourense), 1940ko uda · Soinu-bertsioa: 1980 (Eloy Lozano, Museo do Pobo Galegoren laguntzaz) · Zuri-beltzean, 12 min. Jatorrizko bertsioa galegoz.

4K digitalizazioa: Filmoteca de Galicia (Axencia Galega das Industrias Culturais, Xunta de Galicia), gordetzen dituen 35 mm-ko materialetatik abiatuta, Europar Batasunak EGEFen bidez kofinantzatua. Bideoa YouTubetik erreproduzitzen da; eskubideak haien titularrenak dira. Artikulu honetako irudiak filmaren fotogramak dira, aipu gisa erreproduzituak iruzkin eta azterketarako. Gurdiaren anatomiaren marrazkia Asociación Cultural Mestre Mateorena da.

Iturriak: Filmoteca de Galicia, O carro e o homeren fitxa; Deputación de Pontevedra, «Letras Galegas: Xaquín Lorenzo»; Museo da Limia, «Xaquín Lorenzo Fernández (Xocas)»; Play-Doc, Tony Román atzera begirakoa; tecnoloxia.com, «O carro galego»; Sociedade Columba, «O carro do país»; Amigos do Folión, «Carro: o orgullo».