Nekazari galegoaren tresnak: urte bateko lana eskuetan
Navia ibarreko landa-koaderno batek gordetzen ditu duela mende erdi arte Galiziako lurra lantzeko erabili ziren tresnen izenak. Nekazaritza-urtean zehar jarraituko ditugu, goldetik garaira.
Mendeetan zehar, nekazari galegoak bere eskuz egindako tresnekin landu zuen lurra, edo parrokiako errementariak eta arotzak egin eta konpontzen zituztenekin. Haritz, lizar edo gaztainondo egurra; sutegian jotako burdina; zumea eta gaztainondo zatitua saskietarako. Horiekin goldatzen, aitzurtzen, segatzen eta jotzen zen, eta urte bateko ogia hurrengora arte gordetzen zen.
Tresna horietako asko ia ez ziren aldatu Antzinarotik. XX. mendearen erdialdean mendiko soroetan oraindik erabiltzen zen egurrezko goldea erromatar goldearen ahaide zuzena zen. Segak, igitaiak eta jotzeko makilak Erdi Aroko kapitel eta nekazaritza-egutegietan ikusten den forma bera zuten. Hala ere, belaunaldi bakar batean (berrogeita hamarreko eta laurogeiko hamarkaden artean) ia denak desagertu ziren eguneroko lanetik, ganbarara, museo etnografikora edo landetxe baten hormara joateko.
Erreportaje honek nekazariaren urtea jarraitzen du eskuz marraztutako landa-koaderno batetik abiatuta egindako hamabost xaflaren bidez. Koadernoak tresna bakoitzaren forma ez ezik, haren zati bakoitzaren izena ere jasotzen du, baita izen horiek parrokiaz parrokia zituzten aldaerak ere. Galegoz gordetzen ditugu, horiexek baitira koadernoak salbatu nahi izan zuen ondarea.
Koaderno batean sartzen den hiztegia
Jatorrizko koadernoak eskuzko letra, geziak, azpimarratutako izenak eta, parentesi artean, aldaera bakoitza jaso zen tokia ditu. Erreportaje honekin batera doazen xaflek koadernoa berriro marrazten dute eta piezak zenbatzen dituzte, izenak eta haien aldaerak oinean jarrita. Toponimoek (Freixo, Barangón, Carballido, Cereixido, San Mamede, San Pedro de Río, Negueira, Vilardiaz, Arroxo, Brancio, Lamas…) Navia ibaiaren arroko goi-lurretara garamatzate, Lugo probintziaren ekialdera, non mendiko nekazaritzak tresna tradizionalak oso berandu arte mantendu zituen.
Hor dago koadernoaren balioa. Hiztegi batean hitz bakarra dena, herrian mapa linguistiko txiki bat zen. Arrastelua, angazo galegoz, engazo da Freixon eta Barangónen, arrestelo San Mameden eta runqueiro Navia ibaiaren ertzean. Segaren kirtena muletas izenekoetatik heltzen da Brancion, afincadoiros izenekoetatik Cereixidon, gardamaus Arroxon, manillas Carballidon eta asas Barangónen. Herri bakoitzak bere modua zuen gauzak izendatzeko, eta guztiak ziren zuzenak.
Lurra ireki: goldea eta area
Urtea lurrarekin hasten zen. Arado de pau delakoa (egurrezko goldea), aradín (Freixo) edo arado de madeira (Negueira) ere deitua, egurrezkoa zen osorik, puntan izan ezik. Nekazariak rabela delakotik (eskulekua) gidatzen zuen; lata luzeak (habea) goldea uztarriarekin lotzen zuen; teiriña delakoak (euskarria) eusten zion eta sakonera erregulatzen zuen, eta puntan rella zihoan (goldeburdina), burdinazko pieza, palmela delakoan (oinarria) txertatuta. Orelleiras edo orellas delakoek ildoa alboetara irekitzen zuten. Habearen muturrean, figaro, chavilla, chavella edo pecho delakoak (tokiaren arabera) uztarriari lotzen zion.
Haren ondoan, xaflak cambela marrazten du, pieza kurbatu bat (camba) habeari estututa apreixos edo apreixadoiros delakoekin. Mendiko lur harritsu eta aldapatsuek tresna arinak eskatzen zituzten, errementaririk gabe altxatu eta konpondu zitezkeenak.
Goldatu ondoren grade (area) zetorren, zokorrak desegin eta soroa berdintzen zuena. Egurrezkoa traveseiros (zeharkako habeak) zituen markoa zen, dentes (hortzak) iltzatuta, rabela edo temón delakotik arrastaka eramana. Burdinazkoak, modernoagoak, agarradoiras (eskulekuak), roda (gurpila) eta sakonera-kontrola ere bazituen: industria herriko lanean pieza a pieza nola sartzen ari zen erakusten zuen lehen adibidea.
Uztarria: aziendaren indarra
Horietako ezer ez zen mugitzen aziendarik gabe. Behi-aziendarentzako xugo delakoa (uztarria) egur landuzko pieza bat zen, bere castelos eta cantrelas delakoekin, animaliei sogas (uhalak) eta mulidas delakoen bidez lotua, azken horiek kopeta babesten zuten kuxinak izanik. Erdian, dobla, tuxeiro edo tallobre delakoek gurdiaren edo goldearen timoia hartzen zuten. Mando eta zaldientzat beste sistema bat erabiltzen zen, cuelleiras eta collarón delakoekin. Xaflak uztarri misto bat ere jasotzen du, behi eta mandoentzat, zutena uztartzen zuten etxe xumeen lekukoa. Uztarri bera da gure O carro e o home erreportajean bideetan zehar gurdiaren ardatza kantarazten zuena.
Aitzurtu eta sasiak garbitu: eskuko tresna
Goldea iristen ez zen tokira besoa iristen zen. Aixada delakoaren (aitzurra) familia izugarria da, eta herri bakoitzak bere izena ematen dio: axada (Arroxo), xada (Cereixido), anxada (Freixo). Pala edo folla (xafla) bat zuen, eta ollo (begia) bat kirtena sartzeko. Aixadón delakoa haren bertsio astuna zen, sakon aitzurtzeko. Rodo delakoak (legón Negueiran) lurra arrastatzeko balio zuen; chapo delakoa (sacho Vilardiazen) artoa eta patatak jorratzeko zen; hortzdun gadañón delakoa, zokorrak hausteko.
Xafla berean makina xume eta burutsu bat agertzen da: máquina de picar o toxo delakoa (otea txikitzeko makina), coitela (aizto) kurbatu bat duen mahaia, mango (biradera) batek mugitua. Ote txikitua aziendaren azpigarria zen eta, gero, soroetarako ongarria: mendiak elikatzen zuen lur landua.
Mendirako beste tresneria bat zegoen: pico delakoa (pikotxa), beste aldean peta zuela; mendiko podón delakoa (kodaina; podoa Negueiran) eta fouce do toxo; kirten luzeko fouce, bere rabizo delakoarekin; eta rozón delakoa, Freixon gadaño, Carballidon gadañón, San Mameden fouzón eta Barangónen fouza dena.
Negua: egurra
Hotzeko hilabeteak egur-biltzeko eta zurgintzako garaia ziren. Brosa delakoak (aizkora; broso txikia bada), marra delakoak (maza Freixon), mazuco delakoak (malluco San Pedro de Ríon) eta cuñas delakoek (ziriak) enborrak zatitzen zituzten. Tronzador delakoak (trontza) bi eskutara zerratzen zuen, asas edo manillas delakoetatik; serra de aire eta serra portuguesa zerrek oholak ateratzen zituzten, eta pau-ferro delakoa palanka gisa erabiltzen zen. Egur horretatik ateratzen ziren gero kirtenak, uztarriak eta gurdiak.
Belarra: sega eta ingudearen soinua
Udarekin belar-sega iristen zen, eta harekin nekazariaren tresnarik dotoreena: gadaña (sega). Estil, mango edo rabo delakoaren (kirtena) gainean, eskulekuek (ikusi dugunez herriz herri izena aldatzen zutenek) belazea segatzeko joan-etorriko mugimendu luzea ahalbidetzen zuten. Folla delakoa (xafla; verduguillo Vilardiazen) kirtenarekin lotzen zen calcaño (orpoa) eta argola (eraztuna) bidez, eta fío edo corte delakoan (ahoa) amaitzen zen.
Segak berehala galtzen zuen ahoa, eta zorroztea erritu oso bat zen. Belazean bertan incre delakoa sartzen zen lurrean, puntadun ingude txiki bat, eta haren gainean xafla jotzen zen martelo de crabuñar delakoarekin (mailukatzeko mailua): crabuñar delakoaren kolpe erregular eta metalikoa herrietako udako soinuetako bat zen. Etxean ingude finko bat zegoen, cepo batean muntatua. Ebaki batetik bestera pedra de afiar (zorrozteko harria) pasatzen zen, segalariak gerrian eramaten zuena corno delakoaren barruan, urez betetako behi-adar bat, gancho delakotik (kakoa) zintzilik.
Ogia: igitaia, jotzeko makila eta larraina
Zekalea eta garia fouzo delakoarekin (igitaia; fouciño Negueiran) segatzen ziren, xafla kurbatukoa eta kirten laburrekoa. Gero, larrainean, malla zetorren: malle delakoa (jotzeko makila) makila luze bat zen (mango, moca edo pértega delakoa), zeinari larruzko xugo baten bidez buruak jotzen zituen makila laburra lotzen zitzaion. Zati bakoitzak, berriro ere, bere tokiko izenak zituen. Gari-jotzea auzo-lana zen: familiak txandaka laguntzen zuten elkar, eta eguna janariarekin eta jaiarekin amaitzen zen.
Alea lurrean zegoela, vasoira eta cuañeira delakoek (erratzak) lastoa eta hondakinak bereizten zituzten; cribo biribilak eta criba handiak alea garbitzen zuten. Lastoa biortas delakoekin lotzen zen, zume bihurrituak (birta Freixon).
Makina larrainera iristen da
XX. mendean zehar, máquinas de mallar delakoak (gari-jotzeko makinak) parrokietara iristen joan ziren. Lehenik eskuz edo zaldi-gurpilez mugitzen ziren, eta gero motorrez. Xaflak kanpotik erakusten du (tableiro, rodas, timón, poleako carrete) eta barrutik, cilindro de degrañar (ale-askatzeko zilindroa) eta tragante da palla edo cebador (elikagailua) delakoekin. Lehen makila-kolpeen egun oso bat zegoen tokian, orain motorraren zarata eta hautsa zeuden; gari-jotzearen jaiak soinua aldatu zuen, baina kolektiboa izaten jarraitu zuen.
Harekin batera limpadora iritsi zen, biraderadun haizagailua: alea muxega delakotik (tolba) erortzen zen, pelas edo aspas delakoek (palak) bombo do aire delakoa mugitzen zuten, eta cribas delakoek (baheak) ale ona ale txikitik eta zikinkeriatik bereizten zuten, bakoitza bere irteeratik. Larraineko haizea, lehen besoak altxatuta itxaroten zena, egurrezko kutxa batean sartuta zegoen orain.
Neurtu, eraman, gorde
Ale garbia tego delakoarekin neurtzen zen, aska-formako egurrezko neurria, eta caldeiro (pertza) eta cesta (saskia) delakoekin eramaten zen. Etxeko paneira edo hucha delakoan (ale-kutxa) gordetzen zen, edo hórreo delakoaren tuñas delakoetan; hórreoa, Euskal Herriko garaiaren antzera, oinen gainean altxatzen zen hezetasuna eta saguak sar ez zitezen. Ale horren mende zeuden urte osoko ogia eta hurrengo urteko hazia.
Arrastelua, sardeak eta sardea
Belarra eta lastoa biltzeko eta mugitzeko hortzdun tresnen familia oso bat zegoen. Egurrezko angazo delakoa (arrastelua: engazo, arrestelo, runqueiro), bere lombo eta dentes delakoekin. Forquito delakoa, beste herri batzuetan forcada dena, eta San Pedro de Ríon forquita edo galla: batzuetan adar-sarde soil bat. Galleira delakoa, burdinazko bi hortzekoa. Eta horca delakoa (sardea; culmeira Barangónen, forqueta Vilardiazen), bere ollo eta dentes delakoekin, simaurrerako eta belar astunerako.
Saskiak: zumearen arkitektura
Landako lanik ez zen ulertzen saskigilerik gabe. Saski bakoitzak bere ofizioa zuen: cesto da semente delakoa patatentzat; cesto das castañas delakoa gaztainentzat; behi eta txahalen muturrean jartzen ziren cestos edo bozos delakoak, uzta jan ez zezaten; esporta edo espuerta; canasto handia.
Heldulekurik gabeko saskien artean zeuden bazkaria sorora eramaten zuen cesta, peselo delakoa (morkots, arbi eta patatentzat), ogi egosia eramateko banastra (non, koadernoak dioenez, haurrak ere etzaten ziren) eta cesto de tablas delakoa, zerealak ereiteko eta ongarri kimikoak botatzeko. Azken xehetasun horrek gogorarazten du, koaderno hura egin zenean, mundu zaharra eta berria soro berean bizi zirela jada.
Mundu baten amaiera
Berrogeita hamarreko hamarkadatik aurrera, emigrazioak herriak hustu zituen, lur-kontzentrazioak soroak berriro marraztu zituen eta traktoreak behi-uztarria ordezkatu zuen. Belaunaldi bakar batean, xafla hauek jasotzen duten jakintza (nola mailukatzen den sega bat, nola uztartzen diren bi behi, nola deitzen den goldeburdinari eusten dion pieza) gurasoengandik seme-alabengana igarotzeari utzi zion.
Tresnak geratzen dira, askotan horma batean zintzilik apaingarri gisa. Eta izenak geratzen dira, ondare honen zatirik hauskorrena. Horregatik du hainbesteko balioa koaderno hark: hitzak jaso zituelako oraindik esaten zituenik zegoenean.
Gehiago jakiteko
Museo do Pobo Galego (Santiago de Compostela); Xaquín Lorenzo, «Etnografía. Cultura material», Historia de Galiza lanean, zuz. Ramón Otero Pedrayo (1962).
