As ferramentas do labrego: un ano de traballo na man

Durante séculos, o labrego galego traballou a terra con ferramentas que el mesmo, ou o ferreiro e o carpinteiro da parroquia, facían e amañaban. Madeira de carballo, freixo ou castiñeiro; ferro batido na fragua; vimbio e castiñeiro rachado para os cestos. Con iso arábase, cavábase, segábase, mallábase e gardábase o pan dun ano para o seguinte.

Moitas desas ferramentas apenas cambiaran desde a Antigüidade. O arado de pau que aínda se usaba nas leiras de montaña a mediados do século XX era parente directo do arado romano. A gadaña, a fouce e o malle tiñan a mesma forma que se ve nos capiteis e nos calendarios agrícolas medievais. E, porén, nunha soa xeración (entre os anos cincuenta e oitenta) case todas desapareceron do traballo diario para pasar ao faiado, ao museo etnográfico ou á parede dunha casa de turismo rural.

Este reportaxe segue o ano do labrego a través de quince láminas feitas a partir dun caderno de campo debuxado a man, que recolle non só a forma de cada ferramenta senón tamén o nome de cada unha das súas partes e as variantes que estes nomes tiñan de parroquia en parroquia.

Un vocabulario que cabe nun caderno

O caderno orixinal ten letra a man, frechas, nomes subliñados e, entre parénteses, o lugar onde se recolleu cada variante. As láminas que acompañan este reportaxe redebúxano e numeran as pezas, cos nomes e as súas variantes ao pé. Os topónimos (Freixo, Barangón, Carballido, Cereixido, San Mamede, San Pedro de Río, Negueira, Vilardiaz, Arroxo, Brancio, Lamas…) sitúannos nas terras altas da conca do río Navia, no oriente da provincia de Lugo, onde a agricultura de montaña mantivo as ferramentas tradicionais ata moi tarde.

O valor do caderno está aí. O que nun dicionario é unha soa palabra, na aldea era un pequeno mapa lingüístico. O angazo é engazo en Freixo e Barangón, arrestelo en San Mamede e runqueiro na marxe do río Navia. O mango da gadaña lévase coas muletas en Brancio, cos afincadoiros en Cereixido, cos gardamaus en Arroxo, coas manillas en Carballido e coas asas en Barangón. Cada aldea tiña a súa maneira de chamar as cousas, e todas eran correctas.

Abrir a terra: o arado e as grades

O ano empezaba coa terra. O arado de pau, tamén chamado aradín (Freixo) ou arado de madeira (Negueira), era un instrumento enteiramente de madeira agás a punta. O labrego guiábao pola rabela; a longa lata unía o arado ao xugo; a teiriña suxeitaba e regulaba a fondura, e na punta ía a rella, a peza de ferro, encaixada na palmela. As orelleiras ou orellas abrían o rego cara aos lados. No extremo da lata, o figaro, a chavilla, a chavella ou o pecho (segundo o lugar) suxeitábana ao xugo.

Xunto a el, a lámina debuxa a cambela, unha peza curva (a camba) apertada ao temón cos apreixos ou apreixadoiros. As terras de monte, pedregosas e en pendente, pedían ferramentas lixeiras que se puidesen levantar e amañar sen ferreiro.

Despois de arar viña a grade, que esfarelaba os terróns e igualaba a leira. A de pau era un bastidor de traveseiros cravados de dentes, arrastrado pola rabela ou temón. A de ferro, máis moderna, xa levaba agarradoiras, roda e mesmo un control de profundidade: unha primeira mostra de como a industria ía entrando, peza a peza, no traballo da aldea.

O xugo: a forza do gando

Nada disto se movía sen o gando. O xugo para o gando vacún era unha peza de madeira labrada cos seus castelos e cantrelas, unida aos animais polas sogas e as mulidas, as almofadas que protexían a testa. No centro, a dobla, o tuxeiro ou o tallobre recibían o temón do carro ou do arado. Para mulas e cabalos usábase outro sistema, con cuelleiras e collarón. A lámina recolle tamén un xugo mixto, vacún e mular, testemuña das economías humildes que xungían o que tiñan. Este é o mesmo xugo que, no noso reportaxe O carro e o home, facía cantar o eixe do carro polos camiños.

Cavar e rozar: a ferramenta de man

Onde non chegaba o arado chegaba o brazo. A familia da aixada é enorme e cada aldea lle dá o seu nome: axada (Arroxo), xada (Cereixido), anxada (Freixo). Tiña unha pala ou folla e un ollo onde entraba o mango. O aixadón era a súa versión pesada, para cavar fondo. O rodo (legón en Negueira) servía para arrastrar terra; o chapo (sacho en Vilardiaz) era para sachar o millo e as patacas; o gadañón de dentes, para esterroar.

Na mesma lámina aparece unha máquina humilde e enxeñosa: a máquina de picar o toxo, unha mesa cunha coitela curva movida por un mango. O toxo picado era cama para o gando e, despois, esterco para as leiras: o monte alimentaba a terra de labor.

Para o monte había outro equipo: o pico, coa peta no outro lado; o podón de monte (podoa en Negueira) e a fouce do toxo; a fouce de mango longo, co seu rabizo; e o rozón, que é gadaño en Freixo, gadañón en Carballido, fouzón en San Mamede e fouza en Barangón.

O inverno: a madeira

Os meses de frío eran tempo de leña e de carpintería. A brosa (o machado; broso se é pequeno), a marra (maza en Freixo), o mazuco (malluco en San Pedro de Río) e as cuñas fendían os toros. O tronzador serraba a dúas mans, polas asas ou manillas; a serra de aire e a serra portuguesa abrían táboas, e o pau-ferro servía de panca. Desa madeira saían despois os mangos, os xugos e os carros.

A herba: a gadaña e o son do incre

Co verán chegaba a sega da herba, e con ela a ferramenta máis elegante do labrego: a gadaña. Sobre o estil, mango ou rabo, as empuñaduras (que xa vimos que cambiaban de nome de aldea en aldea) permitían o longo movemento de vaivén co que se segaba o prado. A folla (verduguillo en Vilardiaz) unía o mango polo calcaño e a argola, e remataba no fío ou corte.

A gadaña perdía o fío axiña, e afiala era todo un ritual. No mesmo prado cravábase o incre, unha pequena bigornia de punta, e sobre ela batíase a folla co martelo de crabuñar: o golpe regular, metálico, do crabuñar era un dos sons do verán nas aldeas. Na casa había un incre fixo, montado nun cepo. Entre corte e corte pasábase a pedra de afiar, que o segador levaba á cintura dentro do corno, un corno de vaca con auga, colgado polo gancho.

O pan: fouzo, malle e eira

O centeo e o trigo segábanse co fouzo (fouciño en Negueira), de folla curva e mango curto. Despois, na eira, a malla: o malle era unha vara longa (o mango, moca ou pértega) á que se unía, cun xugo de coiro, a vara curta que batía as espigas. Cada parte tiña, outra vez, os seus nomes locais. A malla era traballo de veciñanza: as familias axudábanse por quendas, e o día remataba con comida e festa.

Co gran xa no chan, a vasoira e a cuañeira separaban a palla e o refugallo; o cribo redondo e a criba grande limpaban o gran. A palla atábase con biortas, vimbios retorcidos (birta en Freixo).

A máquina chega á eira

Ao longo do século XX, as máquinas de mallar foron chegando ás parroquias. Movíanse primeiro a man ou con malacate e despois con motor. A lámina amósaa por fóra (o tableiro, as rodas, o timón, o carrete da polea) e por dentro, co cilindro de degrañar e o tragante da palla ou cebador. Onde antes había un día enteiro de golpes de malle, agora había o ruído do motor e o po; a festa da malla mudou de son, pero seguiu a ser colectiva.

Con ela chegou a limpadora, unha aventadora de manivela: o gran caía desde a muxega, as pelas ou aspas movían o bombo do aire, e as cribas separaban o gran bo do miúdo e do lixo, cada un pola súa saída. O vento da eira, que antes se esperaba cos brazos en alto, metérase nunha caixa de madeira.

Medir, trasegar, gardar

O gran limpo medíase co tego, unha medida de madeira con forma de artesa, e trasegábase co caldeiro e coa cesta. Gardábase na paneira ou hucha da casa, ou nas tuñas do hórreo, levantado sobre pés para que non entrasen nin a humidade nin os ratos. Dese gran dependía o pan de todo o ano e a semente do seguinte.

Angazo, forquito e horca

Para recoller e mover a herba e a palla había toda unha familia de ferramentas de dentes. O angazo (engazo, arrestelo, runqueiro), de madeira, co seu lombo e os seus dentes. O forquito, que noutras aldeas é forcada, e en San Pedro de Río forquita ou galla: ás veces unha simple pola en forquita. A galleira, de dous dentes de ferro. E a horca (culmeira en Barangón, forqueta en Vilardiaz), co seu ollo e os seus dentes, para o esterco e a herba pesada.

Cestos: a arquitectura do vimbio

Ningún traballo do campo se entendía sen o cesteiro. Cada cesto tiña o seu oficio: o cesto da semente para as patacas; o cesto das castañas; os cestos ou bozos que se poñían no fociño das vacas e dos xatos para que non comesen a colleita; a esporta ou espuerta; o canasto grande.

Entre os cestos sen asa estaban a cesta que levaba a merenda á seara, o peselo (para ourizos, nabos e patacas), a banastra onde se levaba o pan cocido (e onde, di o caderno, tamén se deitaban os nenos) e o cesto de tablas, para sementar os cereais e botar os abonos químicos. Ese último detalle lembra que, cando se fixo aquel caderno, o mundo antigo e o novo xa convivían na mesma leira.

A fin dun mundo

A partir dos anos cincuenta, a emigración baleirou as aldeas, a concentración parcelaria redebuxou as leiras e o tractor substituíu o xugo de vacas. Nunha xeración, o saber que estas láminas recollen (como se crabuña unha gadaña, como se xunguen dúas vacas, que nome ten a peza que suxeita a rella) deixou de transmitirse de pais a fillos.

Quedan as ferramentas, moitas veces colgadas nunha parede como adorno. E quedan os nomes, que son a parte máis fráxil deste patrimonio. Por iso aquel caderno vale tanto: porque recolleu as palabras cando aínda había quen as dicía.

Para saber máis

Museo do Pobo Galego (Santiago de Compostela); Xaquín Lorenzo, «Etnografía. Cultura material», en Historia de Galiza, dir. Ramón Otero Pedrayo (1962).