Queixumes dos pinos

Publicado na Coruña en 1886, Queixumes dos pinos recompila e reelabora boa parte da produción lírica anterior de Eduardo Pondal, xunto con numerosos textos novos. Non é unha simple suma de poemas: o libro constrúe unha rede recorrente de paisaxes, heroes, bardos, nomes de lugar e referencias ao pasado.

Bergantiños e a Costa da Morte convértense nun territorio literario poboado por unha memoria céltica idealizada. A linguaxe busca solemnidade e altura épica, afastándose deliberadamente dun rexistro puramente costumista. Esa operación explica tanto a importancia do libro como as discusións críticas arredor do seu sistema ideolóxico.

Entre os textos relacionados coa tradición pondaliana atópase Os Pinos, que, coa música de Pascual Veiga, acabaría ligado ao himno galego. A recepción posterior fixo do libro unha peza central na formación de símbolos culturais modernos de Galicia.